Ile wynosi odprawa emerytalna? Zasady przyznawania świadczenia

Odprawa emerytalna wynosi co najmniej równowartość jednomiesięcznego wynagrodzenia, ustalonego według zasad stosowanych przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop. Świadczenie przysługuje pracownikowi, którego stosunek pracy ustaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Sprawdź, komu należy się odprawa, jakie składniki pensji uwzględnić i jak obliczyć jej kwotę.

Komu przysługuje odprawa emerytalna?

Podstawę prawną stanowi art. 92¹ Kodeksu pracy. Odprawa ma charakter jednorazowy i należy się pracownikowi, który spełnia warunki do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy, a jego zatrudnienie ustaje właśnie z powodu przejścia na jedno z tych świadczeń.

Prawo do odprawy nie zależy od stażu pracy u danego pracodawcy, wielkości firmy ani wymiaru etatu. Dotyczy zarówno umowy na czas określony, jak i umowy bezterminowej, pod warunkiem że chodzi o stosunek pracy objęty Kodeksem pracy.

Odprawa nie przysługuje osobom wykonującym pracę wyłącznie na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło lub kontraktu menedżerskiego. Przepisy kodeksowe obejmują pracowników, a nie wszystkie osoby świadczące usługi zarobkowe.

Jakie warunki trzeba spełnić?

Samo osiągnięcie wieku emerytalnego albo uzyskanie prawa do renty nie wystarcza. Musi dojść do ustania stosunku pracy, a rozwiązanie zatrudnienia powinno pozostawać w związku z przejściem na emeryturę lub rentę.

Odprawa może być należna niezależnie od tego, kto zainicjował zakończenie umowy oraz czy nastąpiło ono za wypowiedzeniem, na mocy porozumienia stron czy po upływie czasu, na który zawarto umowę. Znaczenie ma rzeczywisty związek między ustaniem zatrudnienia a przejściem na świadczenie.

Świadczenie co do zasady nie przysługuje w następujących sytuacjach:

• pracownik nadal pozostaje w zatrudnieniu po nabyciu prawa do emerytury lub renty,
• rozwiązanie umowy nie ma związku z przejściem na emeryturę albo rentę,
• pracownik przechodzi na rentę rodzinną,
• po rozwiązaniu umowy uzyskuje świadczenie przedemerytalne,
• pracownik otrzymał już wcześniej odprawę emerytalną lub rentową.

Odprawa emerytalna jest świadczeniem jednorazowym. Po jej wypłacie pracownik co do zasady nie nabywa ponownie prawa do odprawy na podstawie art. 92¹ Kodeksu pracy.

Ile wynosi odprawa emerytalna?

Minimalna odprawa odpowiada jednomiesięcznemu wynagrodzeniu. Nie oznacza to jednak, że zawsze jest równa wyłącznie pensji zasadniczej. Podstawę ustala się zgodnie z regułami dotyczącymi ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy.

Wyższe świadczenie może wynikać z układu zbiorowego, regulaminu wynagradzania, umowy o pracę albo przepisów szczególnych dotyczących określonej grupy zawodowej. Postanowienia zakładowe mogą poprawiać sytuację pracownika, ale nie mogą obniżać ustawowego minimum.

Jak obliczyć podstawę odprawy?

Najpierw trzeba ustalić wszystkie składniki wynagrodzenia, które powinny wejść do podstawy. Następnie stałe elementy przyjmuje się w kwocie należnej w miesiącu nabycia prawa do odprawy, a zmienne rozlicza według właściwego okresu referencyjnego.

Stałe składniki wynagrodzenia

Stałe składniki uwzględnia się w wysokości obowiązującej w miesiącu rozwiązania stosunku pracy. Mogą to być między innymi:

• wynagrodzenie zasadnicze,
• stały dodatek funkcyjny,
• dodatek stażowy,
• stała premia miesięczna.

Jeżeli pracownik otrzymuje 5200 zł pensji zasadniczej, 600 zł dodatku funkcyjnego i 300 zł dodatku stażowego, a nie ma innych składników, odprawa wynosi 6100 zł brutto.

Zmienne składniki wynagrodzenia

Premie, prowizje, wynagrodzenie za nadgodziny oraz inne niestałe elementy pensji zwykle ustala się na podstawie średniej z trzech miesięcy poprzedzających miesiąc nabycia prawa do odprawy. Jeżeli wysokość wynagrodzenia znacznie się waha, przyjmuje się okres dwunastu miesięcy.

Przy składnikach wypłacanych za okresy dłuższe niż miesiąc, na przykład premii półrocznej lub rocznej, stosuje się średnią z dwunastu miesięcy poprzedzających miesiąc odejścia pracownika.

Przykłady wyliczenia odprawy

Tylko stałe wynagrodzenie

Pracownik otrzymuje 4800 zł wynagrodzenia zasadniczego, 800 zł dodatku funkcyjnego i 400 zł dodatku stażowego. Podstawa odprawy wynosi:

4800 zł + 800 zł + 400 zł = 6000 zł brutto.

W tej sytuacji odprawa emerytalna wynosi 6000 zł brutto, o ile przepisy zakładowe nie przewidują korzystniejszych warunków.

Pensja stała i premia miesięczna

Pracownica przechodzi na rentę w grudniu. Otrzymuje stałe wynagrodzenie w wysokości 6500 zł. W okresie od września do listopada wypłacono jej premie w łącznej wysokości 950 zł.

Średnia premia wynosi 316,67 zł, czyli 950 zł podzielone przez trzy miesiące. Podstawa odprawy to zatem około 6816,67 zł brutto.

Składniki wypłacane za dłuższy okres

Pracownik otrzymał w ciągu dwunastu miesięcy premie półroczne w wysokości 3270 zł i 3450 zł. Łączna wartość wyniosła 6720 zł, a średnia miesięczna to 560 zł.

Przy stałej pensji 5450 zł odprawa wyniesie:

5450 zł + 560 zł = 6010 zł brutto.

Co zrobić, gdy pracownik nie przepracował pełnych trzech miesięcy?

Jeżeli pracownik nie przepracował pełnego okresu poprzedzającego miesiąc nabycia prawa do odprawy, obliczenia wykonuje się na podstawie faktycznie wypłaconego wynagrodzenia. Kwotę dzieli się przez liczbę dni pracy, za które przysługiwała pensja, a następnie mnoży przez liczbę dni, które pracownik przepracowałby zgodnie z obowiązującym rozkładem czasu pracy.

Jeśli w analizowanym okresie wystąpił pełny miesiąc bez prawa do wynagrodzenia, przyjmuje się najbliższe miesiące, w których pracownik wynagrodzenie otrzymał. Ta zasada ma zastosowanie również wtedy, gdy nieobecność obejmowała kilka pełnych miesięcy.

Czy grupy zawodowe otrzymują wyższą odprawę?

Niektóre grupy zawodowe korzystają z odrębnych regulacji. Dotyczy to między innymi nauczycieli, pracowników samorządowych i członków korpusu służby cywilnej.

Nauczycielowi spełniającemu warunki przejścia na emeryturę, rentę albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne przysługuje odprawa w wysokości dwóch miesięcznych wynagrodzeń. Przy co najmniej 20 latach pracy wysokość świadczenia wzrasta do trzech miesięcznych wynagrodzeń.

Pracownik samorządowy może otrzymać odprawę zależną od stażu pracy:

• dwa miesięczne wynagrodzenia po co najmniej 10 latach pracy,
• trzy miesięczne wynagrodzenia po co najmniej 15 latach pracy,
• sześć miesięcznych wynagrodzeń po co najmniej 20 latach pracy,

Podobne rozwiązania dotyczą pracowników służby cywilnej. W sektorze prywatnym wyższa odprawa może wynikać z regulaminu wynagradzania, układu zbiorowego albo indywidualnych postanowień umowy.

Kiedy pracodawca powinien wypłacić odprawę?

Pracodawca powinien wypłacić świadczenie najpóźniej w dniu ustania stosunku pracy, a w praktyce może to nastąpić również w najbliższym terminie wypłaty wynagrodzenia, jeżeli wynika to z przyjętej organizacji płac. Warto przekazać pracownikowi informację o podstawie i sposobie wyliczenia kwoty.

Brak wypłaty albo zaniżenie świadczenia może prowadzić do dochodzenia należności przed sądem pracy. Pracodawca może również ponosić odpowiedzialność za naruszenie obowiązków wobec pracownika.

Jak odprawa jest opodatkowana?

Odprawa emerytalna jest przychodem ze stosunku pracy i co do zasady podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Nie stanowi natomiast podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ani składki zdrowotnej.

Kwota netto zależy od indywidualnej sytuacji podatkowej pracownika, między innymi od kosztów uzyskania przychodu, wykorzystania kwoty zmniejszającej podatek oraz innych przychodów rozliczanych w danym okresie. Przed wypłatą warto sprawdzić aktualne zasady podatkowe i dokumenty pracownika.

Warto sprawdzić przed wypłatą

Pracownik lub pracodawca powinien zweryfikować:

• czy umowa była umową o pracę,
• czy ustanie zatrudnienia pozostaje w związku z emeryturą albo rentą,
• czy odprawa nie została już wcześniej wypłacona,
• jakie stałe i zmienne składniki wchodzą do podstawy,
• czy przepisy branżowe lub zakładowe nie przewidują wyższej kwoty.