Kto może starać się o ponowne przeliczenie emerytury?

O ponowne przeliczenie emerytury może starać się każdy emeryt lub rencista, który spełnia warunki z ustawy o emeryturach i rentach z FUS – w tym osoby z wcześniejszą emeryturą, pracujące po przyznaniu świadczenia, a także część roczników objętych wyrokami Trybunału Konstytucyjnego i nowymi przepisami. W wielu przypadkach daje to realną szansę na podwyższenie świadczenia oraz wypłatę wyrównań za lata wstecz. Jeśli chcesz sprawdzić, czy należysz do tej grupy i jak przygotować wniosek, przeczytaj dalszą część artykułu.

Kto z zasady może wnioskować o ponowne przeliczenie emerytury ZUS?

Podstawowa zasada jest prosta – o nowe wyliczenie emerytury może starać się każda osoba, która ma już przyznane świadczenie z ZUS i wskaże nową okoliczność wpływającą na jego wysokość. Chodzi zarówno o osoby z emeryturą na tzw. starych zasadach (przed reformą), jak i o tych, którym emerytura powszechna została obliczona zgodnie z art. 25–26 ustawy z 17 grudnia 1998 r. W obu systemach przepisy przewidują tryb ponownego ustalenia kwoty.

Najczęściej z tej możliwości korzystają świadczeniobiorcy, którzy po przyznaniu emerytury dalej pracowali i opłacali składki, odnaleźli brakujące dokumenty o zatrudnieniu lub pojawiły się przepisy korzystniejsze niż te, na podstawie których ZUS pierwotnie wyliczył świadczenie. Wniosek może złożyć także osoba z rentą z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli chce doliczyć nowe okresy składkowe albo nieskładkowe.

Ważna informacja dla wielu czytelników – nawet jeśli po ponownym obliczeniu matematyczny wynik byłby niższy, ZUS wypłaca nadal dotychczasową, wyższą kwotę. Wynika to z art. 109 ustawy emerytalnej i ma chronić emerytów przed ryzykiem „karania” za złożenie wniosku.

Kto korzysta z art. 108 i 113 ustawy emerytalnej?

Art. 108 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dotyczy tych, którzy po przyznaniu świadczenia wciąż podlegali ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Chodzi więc o osoby pracujące na etacie, prowadzące działalność gospodarczą czy wykonujące umowy, od których odprowadzano składki. W ich przypadku emeryturę obliczoną według art. 26 podwyższa się o kwotę wynikającą z podzielenia nowych składek przez średnie dalsze trwanie życia ustalone na dzień złożenia wniosku o przeliczenie.

Art. 113 wprowadza z kolei zasady doliczania okresów składkowych i nieskładkowych – nie tylko dla pracujących emerytów, ale także dla tych, którzy odnaleźli świadectwa pracy, zaświadczenia o studiach czy dokumenty związane z opieką nad dzieckiem. W takim trybie ZUS zwiększa kwotę świadczenia o 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych i 0,7% za każdy rok okresów nieskładkowych.

Jaką rolę odgrywa ZUS i wniosek ERPO?

ZUS nie przeliczy emerytury „z automatu”, jeśli nie ma do tego wyraźnej podstawy prawnej – standardowo wymaga zainicjowania postępowania przez ubezpieczonego. W praktyce służy do tego Wniosek ERPO, czyli formularz ponownego przeliczenia świadczenia. Zakład ma obowiązek przyjąć taki wniosek, a decyzję – zgodnie z informacjami instytucji – powinien wydać w terminie do 60 dni od dnia złożenia kompletnego dokumentu.

Jeżeli wniosek dotyczy wyłącznie doliczenia nowych składek zapisanych na koncie emerytalnym, procedura bywa dość szybka. Gdy natomiast ubezpieczony powołuje się na wyrok sądu, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego albo wieloletnie okresy pracy sprzed 1999 r., ZUS musi przeanalizować obszerniejszą dokumentację.

Kto może starać się o przeliczenie z powodu wcześniejszej emerytury i zmian przepisów?

Odrębną, bardzo istotną grupę stanowią osoby, które najpierw skorzystały z wcześniejszej emerytury, a po osiągnięciu wieku powszechnego wystąpiły o nowe obliczenie świadczenia. Zmiana zasad wprowadzona przez Ustawę z 2012 r. spowodowała, że podstawę emerytury powszechnej zaczęto pomniejszać o sumę wcześniej pobranych świadczeń. Część emerytów – już pobierających świadczenia – nie miała szans się na takie rozwiązanie przygotować, co w wielu przypadkach oznaczało drastyczne obniżenie kwoty.

Problem stał się na tyle poważny, że trafił do Trybunału Konstytucyjnego. Pierwsze orzeczenia dotyczyły kobiet z rocznika 1953, późniejsze – wydane w 2024 r. – otworzyły drogę także dla innych roczników, które pobierały wcześniejsze emerytury w oparciu o przepisy sprzed 2013 r. i którym po wejściu w życie nowych regulacji pomniejszono kapitał początkowy.

Jakie roczniki mogą liczyć na ponowne przeliczenie po wyroku TK?

Na gruncie wyroku z 2024 r. bez większych sporów za uprawnionych uznaje się osoby, które spełniają jednocześnie kilka kryteriów. Chodzi o emerytów, którzy:

• przeszli na wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r.,
• złożyli wniosek o emeryturę powszechną po 1 stycznia 2013 r.,
• mieli przy obliczaniu nowego świadczenia potrąconą kwotę pobranych wcześniej emerytur,
• należą do roczników: kobiety urodzone w latach 1954–1968 oraz mężczyźni z lat 1949–1968 (z wyłączeniem rocznika 1953).

Tym osobom orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego otwiera drogę do korekty decyzji ZUS. W wielu przypadkach oznacza to nie tylko wyższą miesięczną emeryturę, ale też wyrównanie za okres wstecz – liczone od dnia, od którego powszechna emerytura powinna była przysługiwać w prawidłowej, niepomniejszonej wysokości.

Jakie grupy zawodowe korzystają z wcześniejszej emerytury?

Prawo do wcześniejszej emerytury – a więc i potencjalnie do przeliczenia w opisanym wyżej trybie – mają przede wszystkim osoby pracujące w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. ZUS wymienia tu m.in. nauczycieli, personel lotniczy, pracowników portów i stoczni, górników czy ratowników górskich. U nauczycieli podstawą jest art. 88 aktu prawnego znanego jako Karta Nauczyciela, który przewiduje możliwość przejścia na emeryturę po spełnieniu określonego stażu pracy w szczególnym charakterze.

W praktyce znaczna część osób z tej grupy przeszła najpierw na wcześniejsze świadczenie, a później – po ukończeniu powszechnego wieku – występowała o emeryturę z systemu zreformowanego. To właśnie tutaj często dochodziło do obniżenia kapitału z powodu działania Ustawy z 2012 r., co dziś staje się podstawą do ponownego przeliczenia.

Na czym ma polegać projekt dla około 67 tys. emerytów?

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przygotowało projekt ustawy, który – według zapowiedzi – ma objąć ok. 67 tys. osób. Ta „Grupa 67 tys. osób” to emeryci, którym obniżono świadczenie poprzez odliczenie sumy wcześniejszych wypłat, mimo że decyzje zapadły już po rozpoczęciu pobierania emerytury przejściowej. Projekt zakłada, że ZUS ponownie ustali im wysokość emerytur, tym razem bez pomniejszania podstawy o pobrane już świadczenia.

Planowana data wejścia zmian w życie to 1 czerwca 2026 r., przy czym przed tą datą ustawa musi przejść pełną ścieżkę legislacyjną. Dla osób z tej grupy oznacza to możliwość uzyskania wyrównań sięgających nawet kilku czy kilkunastu tysięcy złotych, w zależności od długości okresu i skali różnicy między emeryturą prawidłową a zaniżoną.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego i projekt obejmujący ok. 67 tys. osób otwierają drogę do przeliczenia emerytur zaniżonych wskutek pomniejszania kapitału o sumę pobranych wcześniejszych świadczeń.

Kto może skorzystać z przeliczenia ze względu na pracę po emeryturze i nowe składki?

Dużą grupę stanowią emeryci, którzy – już po przyznaniu świadczenia – dalej pracowali lub prowadzą działalność gospodarczą. W takim przypadku wniosek o przeliczenie jest uzasadniony, bo na koncie emerytalnym pojawiły się nowe składki, które nie zostały jeszcze uwzględnione w podstawie obliczenia. Dotyczy to zarówno świadczeń na starych zasadach, jak i tych wyliczanych według formuły z art. 26.

W przypadku emerytur „zreformowanych” ZUS powiększa kwotę świadczenia o wynik dzielenia nowych składek – zewidencjonowanych po dacie przyznania emerytury – przez średnie dalsze trwanie życia odpowiednie dla wieku emeryta w dniu złożenia wniosku. Oznacza to, że im później składa się wniosek, tym krótsze Tablice trwania życia można zastosować, co zwykle przekłada się na wyższy miesięczny dodatek.

Kiedy warto złożyć wniosek po 65. roku życia?

Wielu emerytów pyta, kto może starać się o przeliczenie po ukończeniu 65 lat i czy opłaca się czekać do urodzin. W praktyce uprawniony jest tu każdy świadczeniobiorca, który wciąż pracuje albo dopiero teraz zgromadził komplet dokumentów i chce doliczyć brakujące okresy. Kobiety, które osiągnęły 60 lat, i mężczyźni po 65. roku życia mogą przy tym korzystać z korzystniejszych dla siebie tablic średniego dalszego trwania życia.

Prezes GUS co roku – do 31 marca – ogłasza nowe tablice, które obowiązują dla wniosków składanych od 1 kwietnia do 31 marca kolejnego roku. Jeżeli nowe dane wskazują na krótsze oczekiwane dalsze trwanie życia w danym wieku niż w latach poprzednich, złożenie wniosku po urodzinach może oznaczać większy wzrost emerytury. Dlatego wiele porad mówi wprost: jeśli planujesz przeliczenie z tytułu nowych składek, zrób to w dniu swoich urodzin lub tuż po tej dacie.

Świadczenie obliczane według nowych składek rośnie szybciej, gdy w dniu złożenia wniosku obowiązują tablice dalszego trwania życia o krótszym okresie prognozowanej długości życia.

Kto zyskuje na doliczeniu brakujących okresów – dzieci, studia, „okresy zerowe”?

Kolejna grupa, która realnie może poprawić swoją sytuację, to osoby z niepełnym lub źle udokumentowanym stażem ubezpieczeniowym. Dotyczy to przede wszystkim kobiet, które przed 1999 r. przebywały na urlopach wychowawczych lub bezpłatnych związanych z opieką nad dzieckiem, a także osób, które studiowały w czasach, gdy ZUS inaczej traktował okresy edukacji.

Kobiety wychowujące dzieci przed reformą mogą – po złożeniu wniosku – zaliczyć do stażu ubezpieczeniowego nawet 6 lat opieki nad dzieckiem, i to na poziomie okresów traktowanych jak składkowe z przelicznikiem 1,3% podstawy wymiaru. Dla wielu z nich oznacza to podniesienie kapitału początkowego i wyższe świadczenie przez kolejne lata.

Kto może doliczyć okres studiów?

Osoby, które studiowały przed 1 stycznia 1999 r., również mają szansę na lepszy wynik, jeżeli ich okres edukacji zostanie zaliczony do stażu ubezpieczeniowego. Warunek jest jeden: czas studiów nie może przekraczać jednej trzeciej wszystkich już udowodnionych okresów składkowych. Jeśli ten limit nie jest przekroczony, a dokumenty z uczelni zostaną dołączone do wniosku, ZUS doliczy studia jako okres nieskładkowy z przelicznikiem 0,7%.

Na takim doliczeniu korzystają zwłaszcza osoby, którym wcześniej nie udało się dostarczyć pełnej dokumentacji z uczelni, albo które dopiero niedawno uzyskały zaświadczenia o przebiegu studiów. Często taka korekta kapitału początkowego powoduje wzrost świadczenia nawet o kilkadziesiąt złotych miesięcznie.

Czym są tzw. okresy zerowe i kto może je poprawić?

Tzw. „okresy zerowe” pojawiły się u wielu emerytów, którym nie udało się udokumentować zarobków z niektórych lat zatrudnienia. Od 1 stycznia 2009 r. ZUS przyjmuje za te okresy co najmniej minimalne wynagrodzenie obowiązujące w danym roku. To dobre rozwiązanie awaryjne, ale często zaniża ostateczną podstawę, zwłaszcza gdy faktyczne zarobki były znacznie wyższe.

Jeżeli ktoś po latach odnajdzie zaświadczenia o zarobkach z archiwów albo z firm zajmujących się przechowywaniem dokumentacji kadrowej, może wystąpić o przeliczenie emerytury i zastąpienie „okresów zerowych” rzeczywistymi wynagrodzeniami. W takim scenariuszu przeliczenie często podnosi wskaźnik podstawy wymiaru i przekłada się na wyższą emeryturę.

Kto może skorzystać z przepisów o zagranicznych okresach ubezpieczenia?

Osoby, które pracowały za granicą – w państwach UE, EFTA lub krajach, z którymi Polska zawarła umowy o zabezpieczeniu społecznym – mogą wnioskować o uwzględnienie tych okresów w polskim świadczeniu. Jeżeli pierwotnie ZUS nie wziął ich pod uwagę, albo pojawiły się nowe dokumenty zagranicznych instytucji, emeryt ma prawo domagać się przeliczenia.

We wniosku trzeba jasno wskazać, że chodzi o uwzględnienie zagranicznych okresów ubezpieczenia w podstawie wymiaru i dołączyć wszelkie dostępne potwierdzenia – formularze unijne, decyzje tamtejszych instytucji, zaświadczenia o zarobkach. ZUS łączy wtedy polskie i zagraniczne okresy, stosując zasady koordynacji systemów emerytalnych.

Kto skorzysta na przeliczeniu z powodu tablic GUS i nowych regulacji po 2025 roku?

Od 1 czerwca 2025 r. i w 2026 r. wchodzą rozwiązania, które rozszerzają krąg osób mających prawo do przeliczenia ze względu na nowe dane demograficzne i szczególne regulacje dotyczące okresów sprzed 1999 r. Dotyczy to przede wszystkim tych emerytów, którym nie zaliczono części stażu z powodu braku dokumentów płacowych z lat 70., 80. i 90.

Nowelizacja przewiduje możliwość zastosowania tzw. „wskaźnika minimalnego wynagrodzenia”, gdy nie da się ustalić realnych zarobków w dawnych zakładach pracy. Dzięki temu osoby z niepełną dokumentacją mogą liczyć na to, że ich dawne okresy pracy zostaną przeliczone co najmniej na poziomie płacy minimalnej obowiązującej w danym roku, bez ryzyka pozostania przy zerowej podstawie.

Kto może złożyć wniosek od 1 czerwca 2025 roku?

Nowe przepisy obejmą przede wszystkim emerytów, którzy:

• mają udokumentowany staż pracy sprzed 1999 r., ale bez pełnych danych o wynagrodzeniach,
• otrzymali już świadczenie emerytalne, lecz przy wcześniejszym obliczeniu pominięto część okresów z powodu braków w dokumentacji,
• ukończyli powszechny wiek emerytalny i chcą zrewidować dotychczasowe wyliczenie według nowych zasad.

ZUS szacuje, że takie przeliczenia mogą przynieść przeciętny wzrost świadczenia o ok. 160 zł miesięcznie, a średnia kwota wyrównania jednorazowego sięga około 14 800 zł na osobę. Całkowity koszt wyrównań dla systemu wynosi ok. 1,4 mld zł, a roczny wzrost sumy wypłacanych emerytur ma wynieść w przybliżeniu 183 mln zł.

Kto może korzystać z aktualnych tablic trwania życia GUS?

Tablice trwania życia publikowane przez GUS są szczególnie istotne dla osób, które mają emerytury obliczane według zreformowanego systemu. Wysokość świadczenia jest tu ustalana jako podzielenie zwaloryzowanego kapitału – składek i kapitału początkowego – przez średnie dalsze trwanie życia dla wieku ubezpieczonego w dniu przejścia na emeryturę.

Uprawnieni do skorzystania z nowych tablic w 2026 r. są przede wszystkim ci, którzy osiągnęli wiek emerytalny i dopiero planują złożyć wniosek o pierwszą emeryturę z ZUS. Część emerytów, którzy odkładali przejście na świadczenie mimo posiadania prawa, może zyskać na tym, że aktualne tablice – obowiązujące od 1 kwietnia 2025 r. do 31 marca 2026 r. – przewidują krótsze dalsze trwanie życia niż te, które obowiązywały w momencie osiągnięcia wieku 60 lub 65 lat.

Kto formalnie może złożyć wniosek i jak udowodnić prawo do przeliczenia?

Wniosek o przeliczenie zawsze składa sam świadczeniobiorca albo jego pełnomocnik. Uprawnieni są wszyscy, którzy mają już prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy. Nie ma znaczenia, czy jest to świadczenie z tytułu pracy w Polsce, okresów zagranicznych czy emerytura wcześniejsza – ważne, by istniała nowa przesłanka do zmiany wysokości.

Przed wypełnieniem formularza warto uporządkować dokumentację. Podstawowe załączniki to: decyzje o przyznaniu świadczenia, zaświadczenia o zarobkach (zwłaszcza z archiwalnych zakładów pracy), świadectwa pracy, zaświadczenia o studiach, dokumenty dotyczące urlopów wychowawczych, a także potwierdzenia okresów ubezpieczenia za granicą. Im pełniejsze dane, tym większa szansa na pozytywną decyzję.

Każdy emeryt lub rencista, który wskaże nową okoliczność wpływającą na wysokość świadczenia, może złożyć wniosek o przeliczenie – ZUS nie ma prawa odmówić jego przyjęcia, a przy niekorzystnym wyniku pozostawia dotychczasową, wyższą kwotę.